درخشش ابدی یک ذهن پاک

يادداشتي بر رمان «به خاطر يك فيلم بلند لعنتي» اولين رمان داريوش مهرجويي

negahehaftom — Sun, 18 Oct 2009 21:01:18 GMT

مصطفي انصافي - كتاب را مي بندم و مي گذارم كنار و فكر مي كنم به بغض غريبي كه راه نفسم را بسته. فقط فكر مي كنم. نويسندگان و روشنفكران ما را چه شده كه اين قدر تلخ و بدانديش شده اند؟ اين شهر، اين جامعه، اين مملكت چه بر سرشان آورده؟ اين تلخي و اين بدبيني، آيا اصلا ربطي دارد به جامعه و مملكت و اين حرف ها؟ يا نه، ربط دارد به يك ياس فلسفي، يك دلهره، يك نگاه سياه به هستي خود؟ نه، حق نمي دهم به داريوش مهرجويي كه در صفحه آخر رمانش مرگ و نيستي منصور و روزرويابيني هاي دلچسب او (و نسلش را) ارتباط دهد به يك عمر غفلت جاده سازان ما (و آدم هاي شبيه پدرش كه يعني نسل قبل). از كجا معلوم كه منصور مست نبوده يا نشئه و چه چه؟ هجوم فكر است كه خودش را مي كوبد به ذهن من و شك مي كنم. شايد هم استاد راست مي گويد. سليم و من و نسل من بايد چه كار مي كرديم و نكرديم؟ توي مملكتي كه به قول پدر سليم هنر هيچ ارزشي ندارد و هنرمندان معمولا گرسنه و بيكار و مفلوكند و عاقبت خوشي ندارند؟ از طرفي اين تاريك انديشي نه فقط دامنگير من جوان هنردوست كه مثلا قرار است روزي هنرمند اين مملكت شوم، كه فكر و ذكر و ذهن نسل مرا درگير كرده. يك بيماري عام از يك دلهره ناشي از آينده اي مبهم و جامعه اي كه انگار هيچ برنامه اي ندارد براي اين نسل. «مي بينم كه عين پيرزن هاي تنهاي غرغرو نشسته ام و هي غرولند مي كنم» دقيقا مثل سليم در 16، 17 فصل منفور اول رمان كه مرا ترساند و از خود منزجر كرد. نكند قرار است رمان تا آخرش همينجور پيش رود و ما را بگذارد در خماري يك اثر خوش ساخت از استادي كه آدم هاي دور و برش را خوب مي بيند، از شخصيتشان گرته برداري مي كند و اثري خلق مي كند جوري كه مي تواني آدم ها و دغدغه هاشان را با پوست و گوشت و خون و رگ و پي ات لمس كني و باز فكر مي كنم به اين بغضي كه همين حالا نشسته توي گلوي من و از همين استادي مهرجويي است در ساختن آدم هايي مثل سليم و سلما كه پوست دارند وگوشت و خون و رگ و پي. شگفت انگيز است خلق شخصيتي چون سليم كه نماينده نسل بي در و پيكرش باشد و از آن مهم تر خلق شخصيتي مثل سلما. مهرجويي را به عنوان فيلمسازي مي شناسيم كه تعدادي از بهترين شخصيت هاي زن سينماي ايران را خلق كرده. در رمانش، مهرجويي در خلق شخصيت زن و خصوصا سلما بسيار پيشروتر از فيلم هايش عمل مي كند. هرچند كه در انتهاي رمان پريسا فراموش مي شود. ياد پريسا مي افتم و باز به ياد ابتداي رمان كه عذاب مي كشيدم از غرغرهاي سليم كه به فكر مي كنم همه اين حرف ها را مهرجويي گذاشته تو دهن شخصيتش و همه چيز از آن جا خوب و درست و درمان مي شود كه قصه شروع مي شود. با ورود پريسا به داستان و احساسات متناقض آدم هاي رمان.

در طول خواندن رمان، بارها و بارها، ساختارگرايي ذهن عقب مانده ام عذابم مي داد از اين كه چرا زبان اين رمان بين معيار و محاوره گير كرده و تكليف خودش را نمي داند. يا چرا همچين رماني نبايد يك ويراستار داشته باشد كه ديالوگ ها را از روايت جدا كند و چند تا علامت نگارشي بگذارد كه من خواننده عذاب نكشم از خواندنش. كه مثلا در پايان فصل 30 در مكالمه تلفني سليم و پريسا نگردم دنبال اين كه چه كسي كدام حرف را مي زند. ويراستاري كه مثلا حواسش باشد به اين كه توي نوشته، غلط املايي وجود نداشته باشد؛ كه «غليان عواطف» (در اواسط فصل 39) را ننوشته باشند «قليان عواطف». اين ها مچ گيري نيست. اين ها كار ويراستار است كه هر كتابي بايد يكي داشته باشد تا ذهن من خواننده درگير و حواسم پرت نشود.

بستر جغرافيايي رمان شهر است. شهر تهران؛ و تهران در رمان مهرجويي خود خود تهران است. يك شهر زنده. درست همان جور كه هست و اين مكان كه يكي از اركان داستان و رمان است در رمان مهرجويي تبديل شده به يكي از شخصيت ها، همان قدر زنده و پويا كه سليم هست. همان قدر تاثيرگذار در زندگي سليم كه سلما هست. و مي بينيم كه مهرجويي مثلا شمال را به خوبي تهران نمي شناسد. اين كه مهرجويي تهران را مي شناسد عجيب نيست. آن چه كه عجيب است، شناختي است كه مهرجويي از من و نسل من دارد. از روابط ما و نسل ما. از آدم ها و احساسات و آرزوها و بيم ها و اميدهاي ما و هنرمند يعني همين. يعني استاد مهرجويي كه در هفتاد سالگي، من و نسل من و روابط ما را بهتر از خود ما مي شناسد.

هرچند داستاني است سياه و بدبينانه، چيزي ته دلم مي گويد كه اين كتاب را همه بايد بخوانند. بايد بخوانند و يك فرآيند خود شناسي و جامعه شناسي را تجربه كنند. براي همين است كه اين روزها هرجا كه مي روم و با هر كسي كه مي نشينم «به خاطر يك فيلم بلند لعنتي» را توصيه مي كنم. گرچه تلخ و تاريك و اندوه زاست، گر چه از يك جايي به بعد احساس خفگي مي كني به خاطر بغضي كه گلويت را تنگ مي فشارد. اما اين بغض زياد طول نمي كشد. شايد به اندازه نوشتن يك يادداشت اين چنيني. هر چند زخم و زهرش تا ابد مي ماند روي قلب و روحت.

دوري از مردگان!

negahehaftom — Mon, 03 Nov 2008 09:45:18 GMT

به قول محمد علي خبير اينجا دارد مي شود شبيه قبرستان! بلا به دور!

يادداشت مصطفي انصافي بر كنعان ( ماني حقيقي )

لينك اين يادداشت در مجله اينترنتي آدم برفي ها

چرا كنعان؟ سوال خوبي است براي آغاز اين نوشته. كنعان يك جورهايي نماد بازگشت است. در اين فيلم هم تا دلتان بخواهد بازگشت داريم: بازگشت خواهر مينا به كشور٬ بازگشت علي از سفر٬ بازگشت مينا از تصميمش ( رفتن به كانادا )٬ بازگشت خواهر مينا به زندگي. همين بازگشت ها همه ي داستان را مي سازند. بازگشت علي از سفر و همزماني آن با بازگشت مينا به كشور و اتفاقاتي كه در اين ميان رخ مي دهد خواهر مينا را به زندگي اميدوار مي كند و اين بازگشت به زندگي٬ مينا را از تصميمش براي رفتن به كانادا منصرف مي كند. يك شبكه ي علت و معلولي محكم كه در كنار فضاسازي و كشش دراماتيك و تعليق ( محض نمونه به ياد بياوريد سكانس تصادف با گاو را در راه شمال- تهران و سكانس پياده شدن مينا از ماشين در خيابان را؛ آن جا كه به خانه مي رود و به دليل خرابي آسانسور از آن همه پله بالا مي رود تا بفهمد كابوسش به واقعيت پيوسته يا نه ) يك داستان خوب مي سازند. اين خوب داستان تعريف كردن يكي از مهم ترين عواملي است كه مخاطب را با رضايت از سالن به بيرون مي فرستد. حال اگر اين داستان خوب در مرحله ي ساخت به يك فيلم خوب تبديل شود نتيجه اش مي شود كنعان. آن هم در روزهايي كه اكثر فيلمنامه نويسان ما هنوز نمي دانند چه طرح و داستاني پتانسيل تبديل به فيلمنامه را دارد و خيلي از فيلمسازان ما هنوز نمي دانند چه طور اين داستان ها را تبديل به تصويري با ريتم مناسب كنند. كنعان فيلمي است كه اگر تركيب خوبي دارد به اين دليل است كه در وهله ي اول از اجزاي خوبي برخوردار است و در ثاني اين اجزا در مسير درستي هدايت شده اند: فيلمنامه ي خوب ماني حقيقي و اصغر فرهادي٬ موسيقي كريستف رضاعي كه مخاطب را بيخودي احساساتي نمي كند و در پس زمينه به فضاسازي هر چه بهتر فيلم كمك مي كند و در نهايت بازي بازيگران به خصوص محمدرضا فروتن (‌ و يادمان نرود اگر چهره پردازي فوق العاده ي سودابه خسروي نبود نه محمدرضا فروتن در قالب مرتضي اين قدر خوب ظاهر مي شد و نه بقيه ي بازيگران در نقش هايشان ). بهرام رادان اما از آن آدم هايي است كه تك بعدي بودن و خاكستري نبودن و پرداخته نشدن شخصيتش آزارتان مي دهد. از آن آدم هايي كه دوست داري بهشان بگويي: لطف عالي مستدام!

پايان داستان٬ هم براي مخاطب تلخ و گزنده است و هم براي مرتضي كه مي فهمد ماندن مينا و منصرف شدنش از رفتن خيلي ربطي به خود او ندارد. مي فهمد كه اين بازگشت بيشتر شبيه يك اداي نذر است تا اداي دين به همسر و فرزند؛ دين به يك زندگي كه اگر چه به نظر مي رسد به انتها رسيده٬ اما با عشق آغاز شده٬ عشقي كه نفر سومي مثل علي را هم قرباني كرده است. شايد اين عشق٬ همان يوسف گم گشته باشد كه بايد برگردد به خانه٬ به كنعان.

بخش جهان سايت سينماي ما پرونده اي جذاب و دوست داشتني براي وال- اي درآورده است. ترجمه خودم را از يادداشت راجر ايبرت بر اين فيلم در اينجا مي آورم.

يادداشت راجر ايبرت بر وال-اي

ترجمه مصطفي انصافي

وال-اي كمپاني پيكسار همزمان در سه زمينه موفق عمل مي كند: يك انيمشين دلربا٬ يك شگفتي بصري و يك داستان علمي تخيلي شسته رفته. پس از "Kung Fu Panda" فكر كردم فقط تصورات زودباورانه ي بچگانه ام را تحليل داده ام٬ اما اين جا همچون "در جست و جوي نمو" با فيلمي طرف هستيد كه حتي اگر بزرگ شده باشيد مي توانيد از آن لذت ببريد. آن چه كه در اينجا تا حد زيادي بدون رد و بدل شدن ديالوگي به درستي عمل مي كند٬ شگفت انگيزتر است؛ فيلم به سادگي از موانع زباني عبور مي كند كه با در نظر گرفتن اين نكته كه دارد يك داستان نجومي مي گويد٬ كاملا در مسير درست گام برمي دارد.

داستان فيلم در 700 سال آينده روايت مي شود. شهري كه در آن آسمان خراش ها از روي زمين قد برافراشته اند. نگاهي دقيق تر آشكار مي كند كه اين آسمان خراش ها از زباله هاي به طور مرتب فشرده شده به شكل مكعب و تل انبار شده بر روي هم٬ ساخته شده اند. در تمام زمين فقط يك موجود در تكاپو و حركت وجود دارد. او وال-اي است؛ آخرين ربات در حال كار از نسل ربات هايي كه از انرژي خورشيدي استفاده مي كنند. او- كه جنسيتش مذكر است و داستان هيچ شكي راجع به اين باقي نمي گذارد- آشغال ها را جمع مي كند٬ با شكمش كه مثل يك خاك انداز عمل مي كند آن ها را برمي دارد٬ به شكل يك مكعب آن را فشرده مي كند٬ با قدم هاي تراكتوروارش حركت مي كند تا آن ها را به بالاي آخرين آسمان خراشش ببرد و خيلي مرتب بر روي ستون ها بگذارد.

او تنها آفريده از جنس وال-اي است. اما آيا خودش از اين موضوع باخبر است؟ شب كه مي شود او به خانه اش مي رود؛ محوطه ي يك انبار بزرگ كه وسايل به درد بخوري را از جست و جوهايش در زباله ها در آن جمع كرده است و آن ها را با چراغ هاي كريسمس آراسته است. به محل استراحتش مي رود و به خواب مي رود. فردا روز ديگري است: يكي از هزاران روز پس از آن كه آخرين انسان ها٬ زمين را ترك كرده اند و در سفينه هاي غول پيكري كه در مدار قرار دارد نشسته اند٬ سفينه اي كه تبديل به منشا آدم هاي چاق و تنبل شده است.

يك روز٬ روزمرگي هميشگي وال-اي در هم شكسته مي شود. چيز جديدي در دنيايش ظاهر مي شود٬ كه در غير اين صورت دنيايش فقط شامل چيزهاي قديمي و متروك مي شد. به چشم ما اين يك سفينه ي براق است. به چشم وال-اي چه كسي مي داند؟ سفينه٬ وال-اي را بر مي دارد و او به همراه آخرين كشف گران بهايش- يك گياه سبز و عالي و كوچك كه در يك خرابه پيدايش كرد و آن را در يك كفش كهنه كاشت- به سفينه ي اكسيوم كه در حال چرخش است بازگردانده مي شود.

اين ها براي مشتاق شدن شما كافي بود يا باز هم مي خواهيد بشنويد؟ اينجاست كه در فيلم اولين صداهاي مربوط به حرف زدن شنيده مي شود٬ اگرچه وال-اي به تنهايي فهرست يا دايره اي از جيغ٬ تق تق٬ و خرخر قطعات الكترونيك و يك جفت چشم چرخان كه به هنگام ديدن پايين٬ او را شبيه انسان جلوه مي دهد دارد. با يك خانواده ي Hoverchair ملاقات مي كنيم و اين نامگذاري به اين دليل است كه فضاپیما آن ها را كه بر روی صندلی های راحتی لميده اند و هيچ تلاشي نمي كنند نزديك زمین به این طرف و آن طرف می برد. همه ي آن ها به اندازه عمه ي سوزي چاق هستند.

البته همه ي گناه از جانب آن ها نیست.از زمانی که اكسيوم٬ انسان ها را در دنیایی سبکتر و با کششی کمتر به این سو و آن سو می برد، از آن ها موجوداتی ساخته است شبیه به آن چه خود او با دست های خودش می سازد و در مغازه های لوازم الکتریکی به فروش می رساند.

حالا ذهنيتي از وال-اي٬ فرمانده ي سفينه٬ عده اي از مردم كه در اطراف زمين مي پلكند و سرنوشت موجود زنده ي سبز داريم و چند قدم پيش تر كه موجب ضربان قلب سر آرتور كلارك٬ همراه با لذت مي شود: بازگشت مجدد انسان غارتگر به خانه.

فيلم نگاه شگفت انگيزي دارد و مانند بسياري از انيميشن هاي پيكسار٬ پالت رنگي روشن و خوشايند ولي نه تحميل كننده و همزمان كمي واقع گرايانه پيدا مي كند. شيوه ي طراحی آن مانند كتاب هاي مصور است و بیش از آن که شبیه به داستان های قهرمانی باشد سرشار از همان نوع شوخ طبعی است.همه ی فرم های پر پیچ و خم آن٬ دست در دست هم داده اند تا فرمی جذاب را به فیلم هدیه کنند. انديشه هاي بسياري بايد وارد طراحي وال-اي كه در او عاطفه اي كمياب احساس كردم٬ شده باشد. اين تكه ي بزرگ حلبي را كنار Kung Fu Panda تصور كنيد. به پاندا تقريبا دستور اكيد داده شده كه دوست داشتني باشد٬ در مقابل٬ من فكر مي كنم كه او فقط كمي چاق بود و بيش از اين جذابيتي نداشت. اما وال-اي عبوس٬ سخت كوش و با دل و جرات است و شخصيتش را با زبان بدن (body language) نشان مي دهد و بيشتر با آن دوربين ويدئوي شبيه دوربين دوچشمي كه به جاي چشمانش كار مي كند. فيلم به سنتي نزديك مي شود كه به اولين روزهاي والت ديزني (Walt Disney) برمي گردد. در آن روزها والت ديزني تا حد امکان تعابیر انسانی را تقلیل بخشید تا به چیزی وراي ترکیبات خود دست یابد و راه هايي را پيدا كند كه آن ها را براي حيوانات٬ پرندگان٬ زنبورهاي عسل٬ گل ها٬ قطارها و هرچيز ديگري ترجمه كند.

آن چه كه بيشتر جلوه مي كند اين است كه من فكر نمي كنم شيوه ي داستان گويي دلرباي فيلم به راحتي به اين سطح رسيده باشد. با همراهي آندره استانتون (Andrew Stanton) به عنوان كارگردان و يكي از نويسندگان كه در "جست و جوي نمو" را كارگرداني كرده و نوشته بود٬ وال-اي شامل ايده هاي زيادي است و نه فيلمنامه اي كه به سادگي و بي فكر نوشته شده باشد و در آن شخصيت ها با فنون رزمي در نماهاي سرپايين (high-angle shots) با هم مبارزه كنند. وال-اي شامل كمي كار بر روي بخشي از مخاطبان و كمي انديشه است و مخصوصا براي تماشاگران جوان تر احتمالا مهيج است. اين داستان به شيوه ي متفاوتي گفته شده و با يك نگاه واقع گرايانه مي توانست فيلم علمي تخيلي به مراتب بهتري بشود.

هوس قمار ديگر

negahehaftom — Sat, 11 Oct 2008 07:58:42 GMT

مصطفي انصافي- به گمانم اين جمله از استانيسلاوسكي است كه «براي نيل به مقام شامخ هنرپيشگي بايد مانند كودكان كه به بازي خود ايمان دارند، به هنر خويش مومن بود». درست پنج شنبه‌ي تلخ و شيرين پيش بود. اگر مي دانستم قرار است فردايش خبر مرگش را بياورند هرگز از بين آن همه فيلمي كه دوستم از كيفش درآورد و گذاشت جلويم و گفت: «هر كدام را مي‌خواهي بردار» بيلياردباز را برنمي‌داشتم تا خودش فيلم را ببيند و بعد خودش برايم تعريف كند كه پل نيومن بزرگ چه رازي در آن بازي گيرا و چشمان نافذش دارد كه وقتي مي‌نشيني به تماشاي نقشش، ادي تنددست مطمئن مي شوي كه داري يكي از مومنانه ترين بازي‌هاي تاريخ سينما را مي‌بيني و باورش مي‌كني آن‌جا كه به «بشكه‌ي مينه سوتا» مي‌گويد: «من بهترين بيلياردباز دنيام... رودست ندارم... حتي اگه شكستم هم بدي باز رودست ندارم...» هميشه همين‌جور بود. در هماوردطلبي هم رودست نداشت. چه در بيلياردباز كه «بشكه» را مچاله كرد و وقتي از بشكه حرف مي زنم بقيه‌ي آن‌هايي كه شكست‌شان داد جوجه بشكه هم محسوب نمي شوند، چه در لوك خوش دست كه هرقدر از اين يكي بشكه! كتك مي‌خورد از رو نمي‌رفت و باز هم بلند مي‌شد، يك توسري ديگر مي‌خورد و باز مي‌افتاد و البته يادم نرود شرط بندي سر خوردن پنجاه تا تخم مرغ را كه چهره اش سر خوردن پنجاهمي ديدني بود اما باز هم كم نياورد و چه در بوچ كسيدي و ساندنس كيد كه پس از آن همه فرار مثل آدم‌هاي سرخوش آن پشت نشسته و دارد ساندنس را متقاعد كه بروند استراليا و انگار نه انگار كه چند هزار سرباز آن بيرون منتظرند كه خونشان را بريزند. در نيش هم كه فقط براي هيجان سناريوي مرگ خودش و رابرت ردفورد را نوشت و وقتي با هم بلند شدند و با خنده از آن زيرزمين كذايي بيرون رفتند كلي دست مريزاد بهش گفتيم، برايش دست زديم و لذت برديم از اين كه مرگ را هم دست انداختند و ياد آن لحظه در بيلياردباز افتاديم كه سيگار گوشه‌ي لبش بود و از چارلي پرسيد: «فكر مي‌كني امشب چقدر مي برم؟... ده هزار تا... ده هزار تا مي برم... كيه كه ما رو شكست بده؟...» و باز هم براي هزارمين بار يادمان افتاد كه الحق رودست ندارد. در رنگ پول، اما در همان زمان كه دوربين مثل يك دختربچه‌ي شاد و سرحال به اين ور و آن ور سرك مي‌كشيد و ميز بيليارد را سير مي كرد و بالا و پايين مي‌پريد يادمان افتاد كه در زمان ساخت فيلم (1986) پل 61 سالي داشته. كمي تلخ شديم و دلمان سوخت. اما هنوز چشم‌هاي آبي محشرش همان قدر نافذ و جذاب بود و مي دانم كه نافذ و جذاب بودن چه صفت‌هاي مزخرف و كم‌كاري هستند براي آن چشم ها و چهره و بازي درخشان. از بس شبيه مارلون براندو بود هميشه با او مقايسه مي شد. اما خوشحالم كه هرگز زير سايه‌ي سنگين او نماند. هرقدر هم كسي بخواهد ثابت كند مارلون براندوي اسطوره‌اي- در فيلم‌هايي كه در اوج بود- هنوز رقيب ندارد مطمئنم كه پل نيومن كاري با اين حرف ها ندارد و پس از خاموشي اين بار در هيبت يك ستاره مي‌درخشد تا يادمان نرود چه لحظه‌ها كه با بردش عشق كرده‌ايم و چه لحظه‌ها با باختش غم خورده‌ايم. خدا رحمتش كند و نور به قبرش ببارد. من مي‌خواهم يك بار ديگر با ديدنش سرخوش شوم. مي‌خواهم بوچ كسيدي و ساندنس كيد ببينم. پارسال در يكي از همين روزها بود كه در يادداشتي كه در نقد سريال اغما نوشتم كلي به اين در و آن در زدم بلكه فيلم بتواند خودش را نجات دهد. اما نشد. همان جا نوشتم: بوچ و ساندنس در حال فرار از دست ماموران كلانتر بودند كه به دره اي رسيدند. بوچ به محض ديدن دره گفت: «به بن‌بست برخورديم!». من لعنتي اگر مي‌دانستم يك سال بعد قرار است پل نيومن بزرگ بميرد خرجش نمي‌كردم و مي گذاشتم براي حالا كه واقعا به بن‌بست برخورديم. سينماي كلاسيك يكي از آخرين ستارگانش را از دست داد و اين بدجوري دلمان را مي‌سوزاند. ما كه ولگرديم و كاري با اين حرف‌ها نداريم. مي‌خواهيم سر اين اين كوچه‌ي بن‌بست بايستيم و عشق‌بازي كنيم...

منبع: پايگاه خبري تحليلي سينماي ما

با احترام به خسرو شكيبايي و به دريا زدنش

negahehaftom — Mon, 21 Jul 2008 17:13:18 GMT

مصطفي انصافي- وقتي خبر مرگ خسرو شكيبايي مثل پتك دكتر سماواتي در هامون بر سرت فرود مي آيد و نمي تواني جاخالي بدهي٬ صبر مي كني شايد خواب ديده باشي اما نه٬ خواب نيست. بغض راه نفست را مي بندد. اما اين بغض از آن ها نيست كه بروي سراغ فيلم و كتاب٬ بهش كمتر فكر كني تا يادت برود. حالا اين كه چه طور از دست بغضت فرار كني خودش مساله اي است. اين جور مواقع هر كس تريبوني داشته باشد قلم برمي دارد٬ نامه مي نويسد٬ درد دل مي كند٬ تسليت مي گويد تا بالاخره يك جوري بغضش را خالي كند. برمي گردي و پشت سرت را نگاه مي كني٬ مي بيني چه قدر خاطره داري با او...

ادامه را در سينماي ما بخوانيد.

حلقه پاييزي

negahehaftom — Wed, 30 Apr 2008 17:59:18 GMT

يادداشتي بر «حلقه ي سبز» ( ابراهيم حاتمي كيا )

مصطفي انصافي- ابراهيم حاتمي كيا از آن دست فيلمسازاني است كه درام و اقتضائات آن را به خوبي مي شناسد. گواه اين مدعا كارنامه ي اوست كه قدرتمندترين ملودرام هاي جنگي تاريخ سينماي ايران در آن ديده مي شود. «حلقه ي سبز»٬ دومين مجموعه تلويزيوني حاتمي كيا هم يك درام است هرچند نه به قدرت آثار قبلي فيلمساز. كار هنرمند هم كه با خط كش ميانه اي ندارد و اين كه چرا ابراهيم حاتمي كيا پس از ساختن اين همه آثار شاخص در سينماي دفاع مقدس اين بار به مسائل اجتماعي نامربوط به جنگ پرداخته است سوال مهملي است. همين سطحي نگري باعث شد خيلي ها قصاص قبل از جنايت كنند و به اظهار نظر منفي درباره «حلقه ي سبز» بپردازند و نفهميدند پيش و بيش از هر چيز آزادي هنرمند محترم است. تجربه نشان داده است كه انتظار مخاطبان با نام و آوازه ي هنرمند نسبت مستقيم دارد. وقتي نام ابراهيم حاتمي كيا به عنوان نويسنده و كارگردان در عنوان بندي سريالي ديده مي شود ديگر اين سريال يك سريال معمولي نيست. چون فيلم٬ فيلم حاتمي كياست. به او تا 6٬5 قسمت هم وقت مي دهيم كه فقط شخصيت هايش را معرفي كند و سپس با يك ريتم كند و كسالت بار داستاني را تعريف كند كه جذابيت هاي آن ( اگر جذابيتي دارد ) ربطي به خود داستان و فضاي كار ندارد. صد البته اگر فيلمساز ديگري بود محال بود اين قدر صبورانه پاي فيلمش بنشينيم.

همه ي اين ها به كنار اين بار سريال حاتمي كيا موضوع پيوند قلب را در پس زمينه دارد و به همين دليل از سمت جامعه ي پزشكي هم زير ذره بين قرار مي گيرد. از حضور وزير بهداشت٬ درمان و آموزش پزشكي سر تصويربرداري فيلم گرفته تا اعتراض و انتقاد پزشكان نسبت به عدم اگاهي فيلمساز با موضوع پيوند قلب. اين عدم مطابقت اتفاق هاي فيلم بر واقعيت هاي پزشكي هم كه اصلا مساله ي مهمي نيست. به قول فليني بزرگ سخت مي شود به منتقد سينما فهماند كه زندگي واقعي جلوي دوربين قرار نگرفته است. موضوع ديگري كه در زمان پخش فيلم توجه محافل پزشكي و سينمايي را جلب كرد تاثير نامطلوب فيلم بر تمايل مردم به اهداي اعضا بود كه تجربه نشان داده اين قبيل تاثيرات زودگذرند. همه ي اين حرف ها زده شد كه در ابتدا حاشيه را از متن و ناخالصي را از خالصي جدا كنيم و نقد و نظري شايسته ي فيلم و فيلمساز ارائه كنيم.
اما اين كه چرا سريال «حلقه ي سبز» - حداقل آن قدر كه پيش بيني مي شد- مورد توجه افكار عمومي قرار نگرفت سوال مهمي است. شايد يكي از دلايل اين مساله٬ فضاي ماورايي اين سريال بود. يادمان نرود كه اين سريال درست پس از ماه مبارك رمضان و تجربه ي ناموفق اغما روي آنتن رفت: گنه كرد در بلخ آهنگري٬ به شوشتر زدند گردن مسگري. اين دليل كه يك دليل فرامتني است. اما دليل مهم تر اين است كه در خط اصلي داستان در فيلمنامه غافلگيري و تعليق كه از عناصر مهم براي جذب مخاطب يك مجموعه ي داستاني آن هم براي رسانه اي مثل تلويزيون هستند وجود نداشت. به همه ي اين ها اضافه كنيد ريتم كند و كسالت بار سريال را. زور همه ي اين ها وقتي بر جذابيت كمرنگ سريال مي چربد٬ تماشاگر بالقوه ي سريال هدر مي رود و نتيجه اش مي شود پس زدن سريال از سمت مخاطب. همه ي اين ها درست؟ اما اين سريال همان قدر كه ضعف دارد نقطه ي قوت هم دارد. درباره ي جذابيت هاي كمرنگ سريال گفتيم. «حلقه ي سبز» جذابيت هايش را مرهون بازي قدرتمند حميد فرخ نژاد٬ نحوه و لحن اداي ديالوگ هايش٬ شخصيت غلام و جنس ديالوگ هاي اوست. اما مگر همه ي اين ها قدرت فيلمساز را در مقابل شخصيت هاي فيلمش نشان نمي دهد؟ بله٬ پشتوانه ي تكنيكي سريال از هدايت بازيگران و خلق شخصيت هاي باورپذير گرفته تا دكوپاژ و ميزانسن هاي قدرتمند٬ همه و همه سريال را از افتادن به ورطه ي سهل انگاري فيلمسازي براي تلويزيون نجات داده است. اما اين اجزاي قدرتمند نتوانسته اند تركيب و كليت فيلم را نجات بدهند و باعث رضايت مخاطبان گردند.
با همه ي اين حرف ها حضور دورباره ي حاتمي كيا را در عرصه ي تلويزيون بايد به فال نيك بگيريم و خوشحال باشيم كه تلويزيون دارد روزهاي خوبي را پشت سر مي گذارد. همين كه در تلويزيون كارهاي سخيف و بي ارزش كم شوند خودش نعمت بزرگي است.

منبع: سينماي ما

برگ بی درخت، در مسیر باد

negahehaftom — Thu, 31 Jan 2008 14:33:18 GMT

يادداشتي بر مجموعه تلويزيوني پريدخت

...و اگر سریالي- مانند پریدخت- از یک روایت کلاسیک بهره ببرد کار کمی سخت می شود. در ده قسمت باید همان فرمول همیشگی را پیاده کرد: گره افکنی، بحران، نقاط اوج و عطف و سرانجام گره گشایی. مهم ترین دلیل ناکامی پریدخت دقیقا ضعف در پرداخت داستان است و این که سریال کشش دراماتیک لازم را برای همراه کردن مخاطب با خود ندارد. این جاست که یک سریال خوش ساخت با حضور عوامل کاملا حرفه ای ناکام می ماند. کافی است نگاهی به تیتراژ بیندازید تا نام بازیگرانی چون داریوش ارجمند، حسن پور شیرازی، لیلا حاتمی، کامبیز دیرباز و علی مصفا در مقابل تلویزیون میخکویتان کند. غافل ازاین که صرفا با تکیه بر حضور بازیگران مطرح نمی توان به موفقیت یک اثر سینمایی یا تلویزیونی امیدوار بود...

ادامه را در سينماي ما بخوانيد.

نمونه ي نقدهايي كه بر اغما نوشته شد.

negahehaftom — Tue, 16 Oct 2007 16:19:18 GMT

سلام. سريال اغما در ماه رمضان از شبكه ي اول پخش شد و بازتاب هاي گسترده اي داشت. نقدهاي خوبي بر اين مجموعه نوشته شده است كه مي تواند راه گشاي تلويزيون در سريال سازي براي سال هاي آينده باشد. نمونه اي از اين نقدها برگرفته از سايت آفتاب در زير آمده است.

اغما: ترويج نبودن حمايت خدا- زهرا ميرناظم- آفتاب

اغما: حكايت يك سنگ و ديوانه، يك چاه و صد عاقل- آفتاب

فرهنگ پزشكي در اغما- بابك زماني- اعتماد

سلام من شيطان هستم- نيره رضايي مطلق- همشهري

ماجراهاي شيطانك- مهدي نصيري- قدس

به بن بست برخورديم- مصطفي انصافي- سينماي ما

يادداشتي بر سريال اغما ( سيروس مقدم )

تا چندين و چند قسمت ذهن مخاطب را درگير اين مساله كرده بود كه اين تصاوير چرا اين جوري اند؟ اينجاست كه نقطه ي قوت كارگرداني رخ مي نمايد: ايجاد فضايي متناسب با خط داستاني. استفاده ي تصويربردار از فيلترهاي متعدد، حسي را منطبق بر فضاي ماورايي سريال به مخاطب القا مي كند. در اين سريال خبري از تصاوير بي خاصيت « او يك فرشته بود » نيست. تصاوير بديع و خلاقانه ي امير معقولي خيلي خوب سريال را از تبديل شدن به يك سريال معمولي نجات مي دهد. حتي نماهاي معرف ( كه در تلويزيون تبديل شده است به يك تمرين تصويربرداري براي دستيار ششم كارگردان! ) هم نماهاي خوبي هستند و حداقل از سهل انگاري دور افتاده اند.

ادامه را در سينماي ما بخوانيد.

جمله ی درست اینه که به هیچی بنده!

negahehaftom — Sun, 16 Sep 2007 09:52:18 GMT

یادداشتی بر کارگران مشغول کارند ( مانی حقیقی )

سنگ بزرگی که به شکل قائم در لبه ی دره ای مشرف به رودخانه قرار دارد ( این قائم بودن سنگ بر روی زمین به طرز عجیبی حس ایستادگی و مقاومت سنگ را در برابر افتادن به پایین تقویت می کند ) توجه محسن و سپس سه نفر دیگر را جلب می کند. در ابتدا بحث بر سر این است که این سنگ چگونه اینجا ایستاده است؟ چرا در اثر نیروی وزنش به پایین سقوط نمی کند؟ آیا می شود این سنگ را به پایین انداخت یا نه؟...

ادامه را در سینمای ما بخوانید.

چشم دل باز کن که جان بینی...

negahehaftom — Tue, 10 Jul 2007 20:31:18 GMT

در تاریخ سینمایمان هیچ کس را به یاد نمی آورم که همچون مسعود کیمیایی قربانی شاهکارهایش شده باشد. بسیاری از آثار قدرتمندش زیر سایه ی قیصر و گوزن ها رنگ می بازند و این نهایت بی انصافی است در حالی که بدترین آثارش حداقل از لحاظ ساخت با بهترین فیلم های سینمای ما برابری می کنند. امروز با رئیس مواجهیم. اما بیایید قبل از این که برای رئیس حکم صادر کنیم یک بار دیگر فیلم را ببینیم. اما این بار چشم دل باز کنیم و جور دیگر ببینیم؛ فارغ از خاطره ی خوش قیصر و خاطره ی بد سربازهای جمعه. خودی خود را به فیلم بسپاریم که هر جا می خواهد ما را ببرد. به دور از تعصب های افراطی قضاوت کنیم و به هنگام دیدن فیلم اجازه ندهیم عناصر فرامتنی نگاهمان را آلوده کند...

ادامه را در سینمای ما بخوانید.

کافه ی پنج ستاره

negahehaftom — Sun, 08 Apr 2007 20:27:39 GMT

کافه ی پنج ستاره

به بهانه ی ورود به شبکه ی ویدیوی خانگی

یادداشتی بر کافه ستاره ( سامان مقدم )

ساختار کافه ستاره اگر چه از روی یک فیلم مکزیکی ( کوچه ی میداک ) الگو برداری شده است اما همین که این فیلم آغازگر سبک جدیدی از الگوی روایت در سینمای ما بود اتفاقی به یاد ماندنی و قابل تقدیر در سینمای ایران است. ساختار فیلم – همچون همه ي آثار ي با ساختار مشابه- به گونه ای است که تماشاگر در جای جای فیلم با کشف روابط علت و معلولی داستان غافل گیر می شود و اینجاست که لذتی وصف ناشدنی از دیدن فیلم به او دست می دهد. همچنین داستان ها به گونه ای است که ظرفیت پذیرش همه ی بازیگران را دارد که اگر غیر از این بود بازی بی نظیر نگار فروزنده و کیانوش گرامی دیده نمی شد و باز هم می توان تکرار کرد که واقعا در سینما نقش فرعی وجود ندارد. محیط گرم محله، فضای صمیمی کافه با همه ی درگیری هایش، نگاه های مظلومانه ی فریبا، همگی کمک کرده اند فیلمی در خور نام سینما دیده باشیم. شناخت موسیقی و انتخاب صحیح آن توسط کارگردان به شدت توانسته نقش موثر خود را در فیلم ایفا کند. به همین دلیل است که در بعضی سکانس ها موسیقی سنتی و در بعضی دیگر موسیقی پاپ به شدت به زیبا سازی فضای فیلم کمک کرده اند. حتی صدای اذان و دعای فرج آرامشی دوست داشتنی در سینما حکم فرما می کند. موقعیت های تلخی در فیلم وجود داشت. زندگی سرد فریبا و همسرش، مرگ خسرو و به یاد بیاورید سکانسی را که سالومه از رویاهایش برای ابی می گفت و البته سکانسی را که با روحانی در امامزاده صحبت می کرد. در کنار این موقعیت های تلخ، موقعیت های طنز که باعث ایجاد تنوع در فیلم می شد، اکثرا در اپیزود سوم و بازی رویا تیموریان گنجانده شده بود تا تماشاگر با لبخندی بر لب- حتی اگر این لبخند در مقایسه با غمی که بر سینه اش نشسته خیلی سطحی باشد- سینما را ترک کند.

تدوین کافه ستاره به بهترین نحو اجرا شده بود، زمان درست قطع نماها به شدت به کمک فیلم آمده بود و همچون تصویربرداری فیلم اجرایی زیبا و ماندگار داشت. در سکانس هایی که لازم بود تصویربردار از زوایای مختلف وقایع را ثبت کند دوربین در بهترین موقعیت ممکن قرار گرفته بود.

و ای کاش در مراسم عروسی مرده و زنده و آزاد و زندانی را با هم نمی دیدیم و آن جملات کذایی را از زبان فریبا نمی شنیدیم تا سبک کارگردان تا انتها یکدستی خود را حفظ کرده باشد. اما تا همین جا هم می توانیم به کافه ستاره یک نمره ی بیست و پنج ستاره ی پرفروغ جایزه دهیم.

هیچ وقت فکر نمی کردم سامان مقدم که فیلمی مثل مکس را کارگردانی کرده است هوس کند فیلمی مثل کافه ستاره بسازد. نقدی که بر مکس نوشته بودم و در آرشیو وبلاگ موجود است کاملا عصبانیت مرا نسبت به این فیلم آشکار می سازد. آن روز نوشتم: شاید برای فیلم بعدی سامان مقدم این قدر تند و خشن موضع گیری نکنم و همین اتفاق هم افتاد. من طرفدار فیلم خوب هستم. فیلمی که به شعورم و وقتی که برای دیدنش گذاشته ام توهین نکند.

مصطفی انصافی